Şema Terapi, çocukluk ve ergenlik çağında karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçların, yetişkinlikteki duygu, düşünce ve ilişki kalıplarını nasıl şekillendirdiğini inceleyen kanıta dayalı bir psikolojik danışmanlık yaklaşımıdır.
Birey yaşamı boyunca çeşitli tecrübeler edinir ve hem kendisi hem de çevresi hakkında kalıplaşmış inançlar geliştirir. Şema Terapi’de bu kökleşmiş inançlara şema adı verilir. Bazı şemalar hayatı kolaylaştırırken, çocuklukta kalmış olan bazı işlevsiz kalıplar yetişkinlikte ilişkilerde tıkanmalara, karamsarlığa ve öz güven kayıplarına yol açabilir.
Erken Dönem Uyumsuz Şemalar Nasıl Oluşur?
Şema Terapi kuramına göre her çocuğun doğuştan gelen temel duygusal ihtiyaçları vardır:
-
Güvenli bağlanma, emniyet, sevgi ve kabul görme,
-
Özerklik, yeterlilik ve kimlik algısı,
-
Duygu ve ihtiyaçları özgürce ifade edebilme,
-
Spontanlık, oyun ve hareket özgürlüğü,
-
Gerçekçi sınırlar ve öz denetim geliştirme.
Bu temel ihtiyaçlar aile veya çevre tarafından kronik olarak karşılanmadığında, aşırı bastırıldığında ya da ihlal edildiğinde erken dönem uyumsuz şemalar oluşur.
18 Erken Dönem Uyumsuz Şema Rehberi
Şema Terapi alanında tanımlanmış 5 ana alan altında toplanan 18 erken dönem uyumsuz şema şunlardır:
1. Ayrılma ve Reddedilmişlik Alanı
-
Terk Edilme Şeması: Sevdiklerinin kendisini her an bırakacağı, yalnız kalacağı korkusu ve ilişkilerde aşırı bağımlılık/güvence arayışı.
-
Güvensizlik / Kötüye Kullanılma Şeması: İnsanların kendisine zarar vereceği, kandıracağı veya suistimal edeceği beklentisi.
-
Duygusal Yoksunluk Şeması: Kimsenin kendisini gerçekten sevmeyeceği, anlamayacağı veya duygusal olarak desteklemeyeceği inancı.
-
Kusurluluk / Utanç Şeması: Kendini içten içe eksik, hatalı, değersiz veya sevilmeye değer görmeme hissi.
-
Sosyal İzolasyon Şeması: Kendini toplumdan veya arkadaş gruplarından farklı, uzakta ve hiçbir yere ait hissetmeme.
2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı
-
Bağımlılık / Yetersizlik Şeması: Kendi başına karar verememe, gündelik işleri başkasının desteği olmadan yürütemeyeceğine inanma.
-
Hastalıklar ve Tehlikeler Karşısında Dayanıksızlık Şeması: Her an felaket yaşanacağı (hastalık, kaza, çıldırma, kriz) yönünde aşırı kaygı.
-
İç İçe Geçmişlik / Gelişmemiş Benlik Şeması: Aşırı koruyucu ebeveynlik sonucu kendi bireysel kimliğini ve sınırlarını oluşturamama.
-
Başarısızlık Şeması: Yaşıtlarına göre yetersiz, başarısız ve yeteneksiz olduğuna dair sarsılmaz inanç.
3. Zedelenmiş Sınırlar Alanı
-
Hak Görme / Büyüklenmecilik Şeması: Kuralların kendisi için geçerli olmadığını düşünme, ayrıcalıklı hissetme ve empati yoksunluğu.
-
Yetersiz Özdenetim Şeması: Duygularını, dürtülerini veya erteleme davranışını kontrol etmekte zorlanma, düşük tolerans.
4. Diğerlerine Yönelimlik Alanı
-
Boyun Eğicilik Şeması: Çatışma yaşamamak veya terk edilmemek adına kendi isteklerini bastırıp başkalarının kontrolüne girme.
-
Kendini Feda Şeması: Kendi ihtiyaçlarını hiçe sayarak sürekli başkalarının dertlerini çözmeye odaklanma.
-
Onay Arayıcılık Şeması: Kendilik değerini tamamen başkalarının beğenisine, takdirine ve kabulüne bağlama.
5. Aşırı Uyarılabilirlik ve Bastırılmışlık Alanı
-
Karamsarlık / Karamsarlık Şeması: Hayatın sürekli olumsuz yönlerine odaklanma, olumlu ihtimalleri görmezden gelme.
-
Duyguları Bastırma Şeması: Eleştirilmekten veya kontrolü kaybetmekten korkarak öfke, neşe, üzüntü gibi duyguları dışa vurmama.
-
Yüksek Standartlar / Aşırı Eleştirellik Şeması: Kusursuz olma baskısı, mükemmeliyetçilik ve katı kurallarla kendini tükenme noktasına getirme.
-
Cezalandırıcılık Şeması: Hata yapan kendisine veya başkalarına karşı aşırı katı, acımasız ve affetmeyen bir tutum sergileme.
Terapi Sürecinde Şema Dönüşümü
Psikolojik danışmanlık sürecinde amaç; uyumsuz şemaları tamamen yok etmek değil, bu şemaların yetişkin yaşamındaki yıkıcı etkilerini fark etmektir. Birey, "Sağlıklı Yetişkin" modunu güçlendirerek çocukluk dönemi ihtiyaçlarını daha işlevsel yollarla karşılamayı öğrenir. Kişiye özel yürütülen Şema Terapi çalışmaları, bireyin kendisiyle barışmasını ve ilişkilerinde doyuma ulaşmasını sağlar.
